Hormonal akne diye ayrı bir hastalık var mı?

Tıbbi olarak akne vulgarisin temel mekanizmaları aynıdır: foliküler tıkanma, sebum üretimi, inflamasyon ve Cutibacterium acnes hastalığın gelişiminde birlikte rol oynar.

Androjen hormonları yağ bezlerini ve sebum üretimini etkileyebildiği için hormonal sinyaller de aknenin biyolojisinin bir parçasıdır.

Bu nedenle “hormonal akne” ifadesini, çoğu zaman hormonal etkinin klinik olarak daha fazla düşünüldüğü akne paterni olarak anlamak daha doğrudur.

Hormonal akne nasıl görünür?

Sıklıkla tarif edilen özellikler arasında:

Erişkin dönemde devam eden veya başlayan akne

Çene, çene hattı ve alt yüz bölgesinde tekrarlayan inflamatuvar lezyonlar

Adet öncesi belirgin alevlenme

Tedavi sonrasında hızlı nüks

Adet düzensizliği

Hirsutizm

Androjen duyarlı bölgelerde saç seyrelmesi

bulunabilir.

Ancak yalnızca sivilcenin çenede olması hormonal bozukluk tanısı koydurmaz.

Lezyonların dağılımı değerlendirmede ipucu sağlar; tanının tamamını oluşturmaz.

Adet öncesi sivilce artışı hormon bozukluğu mudur?

Hayır.

Normal adet döngüsü sırasında da hormonal değişiklikler meydana gelir ve bazı kadınlarda akne adet öncesinde alevlenebilir.

Bu nedenle düzenli adet gören, hirsutizmi veya başka hiperandrojenizm bulgusu olmayan bir kadında yalnızca adet öncesi birkaç sivilcenin artması PCOS tanısı koydurmaz.

Hormonal değerlendirme ihtiyacı bütün klinik tabloya göre belirlenir.

Akne tek başına hiperandrojenizm göstergesi midir?

Güçlü bir gösterge değildir.

2023 Uluslararası PCOS Kılavuzu, hirsutizm bulunmadığında aknenin tek başına biyokimyasal hiperandrojenizm açısından görece zayıf bir belirteç olduğunu belirtmektedir. Kılavuz PCOS değerlendirmesinin çok daha geniş bir klinik ve biyokimyasal çerçevede yapılmasını önerir.

Bu ayrım önemlidir; çünkü aknesi bulunan her kadına “hormonların bozuk” veya “PCOS’un olabilir” demek tıbben doğru değildir.

Hormon testi ne zaman daha anlamlı hale gelir?

Özellikle akneye aşağıdaki bulgulardan biri veya birkaçı eşlik ediyorsa hormonal değerlendirme daha önemli hale gelir:

Belirgin adet düzensizliği

Hirsutizm

Androjen duyarlı bölgelerde belirgin saç seyrelmesi

İnfertilite veya ovulasyon bozukluğu öyküsü

Hızla gelişen ağır akne

Virilizasyon bulguları

Başka endokrin hastalık düşündüren klinik özellikler

Burada önemli bir bilimsel nüans vardır: bütün uzman grupları hormon testlerinin kapsamı konusunda tamamen aynı yaklaşımı benimsememektedir.

Androgen Excess and PCOS Society’nin multidisipliner komitesi erişkin kadın aknesinde total testosteron, serbest testosteron ve dehidroepiandrosteron sülfat (DHEAS) ölçümünü daha geniş biçimde önermektedir.

Bu nedenle test kararı hastanın yaşı, klinik paterni ve eşlik eden belirtileri dikkate alınarak verilmelidir.

Hangi hormon testleri istenebilir?

Hiperandrojenizm araştırılması gereken bir hastada değerlendirme yalnız “bir hormon testi”nden ibaret değildir.

Klinik duruma göre total testosteron, uygun yöntemle serbest testosteron değerlendirmesi ve DHEAS gibi androjenler gündeme gelebilir. PCOS veya başka bir endokrin bozukluk düşünülüyorsa değerlendirme buna göre genişletilebilir.

Testlerin hangi laboratuvar yöntemiyle ölçüldüğü ve sonuçların doğru referans aralıklarıyla yorumlanması da önemlidir. AE-PCOS komitesi erişkin kadın aknesinde androjenlerin yüksek kaliteli test yöntemleriyle değerlendirilmesini özellikle vurgulamaktadır.

Bu nedenle internetten görülen bir “hormonal akne panelinin” her hastaya otomatik olarak uygulanması doğru değildir.

PCOS ile hormonal akne aynı şey midir?

Hayır.

PCOS, yalnızca akneyle tanı konulan bir hastalık değildir.

2023 uluslararası kılavuzunda erişkinlerde tanı; diğer nedenler dışlandıktan sonra klinik/biyokimyasal hiperandrojenizm, ovulatuvar disfonksiyon ve polikistik over morfolojisi veya uygun bağlamda anti-Müllerian hormon değerlendirmesi gibi kriterler üzerinden ele alınmaktadır. Kılavuz tanı algoritmasını da önceki yaklaşımlara göre güncellemiştir.

Dolayısıyla:

Akne var = PCOS var

şeklinde bir denklem kurulamaz.

Hormon testleri normalse akne hormonal olabilir mi?

Evet.

Serum androjenlerinin normal olması, pilosebase ünitenin hormonal sinyallere verdiği yanıtın bütün kişilerde aynı olduğu anlamına gelmez.

Bu nedenle klinik olarak uygun erişkin kadınlarda hormonal tedaviler, laboratuvarla gösterilmiş belirgin androjen yüksekliği bulunmasa bile yararlı olabilir.

2024 AAD akne kılavuzu hem kombine oral kontraseptifleri hem de spironolaktonu akne için koşullu olarak önerilen sistemik tedaviler arasında göstermektedir.

Spironolakton hormonal aknede kullanılabilir mi?

Seçilmiş erişkin kadınlarda evet.

Spironolakton androjen etkisini azaltan bir ilaçtır ve özellikle persistan erişkin kadın aknesinde önemli sistemik seçeneklerden biridir.

Ancak “çenemde sivilce var, spironolakton kullanmalıyım” şeklinde otomatik bir karar verilmemelidir.

Hastanın genel sağlık durumu, kullanılan diğer ilaçlar ve gebelik olasılığı değerlendirilmelidir. Gebelik sırasında kullanılacak bir akne tedavisi değildir.

Doğum kontrol hapları hormonal akneyi tedavi eder mi?

Uygun hastalarda bazı kombine oral kontraseptifler akneyi azaltabilir.

AAD’nin 2024 kılavuzu kombine oral kontraseptifleri koşullu olarak önerilen akne tedavileri arasında göstermektedir.

AE-PCOS komitesi ise kanıtlanmış hiperandrojenizmi bulunan erişkin kadın aknesinde kombine estroprogestinlerin topikal veya sistemik akne tedavisine eklenmesini önermektedir.

Ancak oral kontraseptif seçimi yalnız akneye göre yapılmaz. Kontrasepsiyon ihtiyacı, kişisel risk faktörleri ve kontrendikasyonlar birlikte değerlendirilmelidir.

Metformin hormonal akne tedavisi midir?

Rutin bir akne ilacı değildir.

Metformin özellikle PCOS’un metabolik özelliklerinin yönetiminde belirli hastalarda kullanılabilir. Akne üzerinde dolaylı yarar görülebilse de yalnız “hormonal akne” bulunduğu düşüncesiyle rutin metformin başlanması doğru değildir.

PCOS tedavisi ile akne tedavisinin örtüştüğü noktalar vardır ancak bunlar aynı tedavi değildir.

Hangi belirtiler daha ciddi hormonal bir nedeni düşündürebilir?

Özellikle hızlı başlayan veya hızla ilerleyen hiperandrojenizm daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Yeni gelişen belirgin virilizasyon, hızlı ilerleyen hirsutizm veya başka belirgin androjenik değişiklikler yalnız PCOS’a bağlanmamalıdır.

Bu tabloda adrenal veya over kaynaklı farklı nedenler de araştırılabilir.

Burada önemli olan tek bir laboratuvar değerinden çok, bulguların başlangıç hızı ve şiddetidir.

Hormonal aknede izotretinoin kullanılabilir mi?

Evet.

Hormonal faktörlerin rol oynadığı düşünülmesi izotretinoin kullanımına engel değildir.

Şiddetli, kalıcı iz bırakan veya standart tedavilere dirençli aknede izotretinoin değerlendirilebilir. 2024 AAD kılavuzu şiddetli, skar oluşturan, psikososyal yük yaratan veya standart tedavilere yanıt vermeyen aknede izotretinoini güçlü biçimde önermektedir.

Ancak bazı erişkin kadınlarda uzun dönem nüks eğilimi nedeniyle aktif tedaviden sonraki idame planı da önemlidir.

İzotretinoin tedavisinin ayrıntıları ilgili rehberde ele alınmaktadır.

Sık Sorulan Sorular