Saçlı deri mantarı nedir?

Tinea capitis, dermatofit adı verilen mantarların saçlı deriyi ve saç tellerini enfekte etmesiyle oluşan bulaşıcı bir mantar enfeksiyonudur. En sık çocuklarda görülür; özellikle saçlarda kırılma, yuvarlak-oval saç kaybı alanları, kepeklenme, kızarıklık ve bazı vakalarda yoğun iltihaplı şişliklerle seyredebilir. Türk Dermatoloji Derneği, hastalığın en sık 5–10 yaş arasında görüldüğünü; erişkinlerde ise daha nadir olduğunu belirtmektedir.

Tinea capitis yalnız saçlı derinin yüzeyinde kalan bir mantar enfeksiyonu değildir. Mantar saç telini ve kıl folikülünü de tuttuğu için yalnız krem veya şampuanla tedavi çoğu zaman yeterli değildir; sistemik antifungal tedavi gerekir. Bu, BAD ve Avrupa pediatrik dermatoloji kılavuzlarının temel ortak noktalarından biridir.

Saçlı deri mantarına hangi mantarlar neden olur?

Tinea capitisin etkenleri dermatofitlerdir. Klinik olarak en önemli iki cins:

• Trichophyton
• Microsporum

türleridir.

Hangi mantarın daha sık görüldüğü ülkeye, bölgeye, göç hareketlerine, hayvan teması ve toplum içi bulaşa göre değişebilir. Bu ayrım yalnız akademik değildir; çünkü etken tür tedavi seçimini etkileyebilir. Örneğin sistematik derlemelerde terbinafinin özellikle Trichophyton tonsurans gibi bazı Trichophyton enfeksiyonlarında; griseofulvinin ise Microsporum türlerinde daha etkili olabildiği gösterilmiştir.

Türkiye’den bildirilen olgularda da bölgesel farklılıklar vardır. Türk Dermatoloji Derneği kongre bildirisinde Ege, İç Anadolu ve Doğu Anadolu’daki bazı serilerde Microsporum canis; Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’da ise Trichophyton violaceum’un öne çıktığı bildirilmiştir. Bu veriler ulusal prevalans gibi yorumlanmamalı, ancak Türkiye’de etken dağılımının tek tip olmadığını göstermektedir.

Saçlı deri mantarı nasıl bulaşır?

Tinea capitis bulaşıcıdır.

Bulaş üç ana yolla olabilir:

• enfekte kişiden doğrudan temas,
• kontamine eşyalardan bulaş,
• enfekte hayvandan insana bulaş.

Türk Dermatoloji Derneği’ne göre mantar sporları:

• tarak,
• saç fırçası,
• şapka,
• bere,
• havlu,
• çarşaf

gibi eşyalarda uzun süre canlı kalabilir. Kedi, köpek ve çiftlik hayvanları da bazı dermatofit türleri için enfeksiyon kaynağı olabilir.

Bu nedenle özellikle ev içinde veya okul/kreş ortamında bir çocukta tinea capitis saptandığında yalnız hastanın kendisine değil, yakın temaslılarda benzer bulgu olup olmadığına da dikkat etmek gerekir.

Kimlerde daha sık görülür?

Tinea capitis en sık çocuklarda görülür.

Türk Dermatoloji Derneği broşüründe özellikle 5–10 yaş arasındaki çocuklarda sık olduğu belirtilmektedir.

Riskin artabileceği durumlar arasında:

• enfekte kişiyle yakın temas,
• ortak tarak veya şapka kullanımı,
• enfekte hayvanlarla temas,
• kalabalık yaşam koşulları,
• hijyen olanaklarının sınırlı olması,
• aile içinde mantar enfeksiyonu

bulunabilir.

Erişkinlerde tinea capitis daha nadirdir. Ancak nadir görülmesi, hiç görülmeyeceği anlamına gelmez. Türk dermatoloji literatüründe seboreik dermatiti taklit eden erişkin tinea capitis olguları da bildirilmiştir.

Saçlı deri mantarı nasıl görünür?

Tinea capitis tek tip görünmez.

Hastalığın klinik görünümü:

• etkene,
• saçın enfekte olma biçimine,
• hastanın immün yanıtına,
• inflamasyon derecesine

göre değişebilir.

Başlıca üç klinik görünüm önemlidir:

1. yüzeyel tinea capitis,
2. inflamatuvar tinea capitis / kerion,
3. favus.

Yüzeyel tinea capitis nasıl görünür?

Yüzeyel formda genellikle:

• yuvarlak veya oval saç kaybı alanları,
• saçlı deride gri-beyaz kepeklenme,
• kırılmış kısa saçlar,
• donuk saç görünümü

görülür.

Türk Dermatoloji Derneği, bu formda saç köklerinin kalıcı olarak harap olmadığını ve uygun tedavi sonrasında saçların yeniden çıkabileceğini belirtmektedir.

Bazı hastalarda saçlar saçlı deri seviyesine çok yakın kırılarak “black dot” görünümü oluşturabilir.

Başka hastalarda ise daha yaygın kepeklenme görülür ve tablo seboreik dermatit ile karıştırılabilir.

Kerion nedir?

Kerion, tinea capitisin yoğun inflamasyonla seyreden formudur.

Saçlı deride:

• ağrılı,
• kabarık,
• yumuşak veya süngerimsi,
• püstüllü,
• akıntılı,
• kabuklu

bir plak veya nodül gelişebilir.

Türk Dermatoloji Derneği bunu derin ve iltihaplı tinea capitis formu olarak tanımlamaktadır. Tedavi gecikirse kalıcı skarlı saç kaybı riski oluşabilir.

Kerion bazen bakteriyel apseyle karıştırılabilir. Bu önemli bir hata kaynağıdır.

Çünkü kerion esas olarak dermatofit enfeksiyonuna karşı gelişen yoğun inflamatuvar yanıttır; yalnız antibiyotik veya cerrahi drenajla tedavi edilmeye çalışılması uygun olmayabilir.

Kerion apse midir?

Hayır.

Kerion pürülan veya irinli görünebilir; ancak klasik bakteriyel apseyle aynı şey değildir.

Bu ayrım önemlidir çünkü:

• bakteriyel apsede drenaj temel tedavi olabilir,
• kerionda asıl tedavi sistemik antifungaldir.

Kerionun yanlışlıkla bakteriyel apse gibi kesilip drene edilmesi gereksiz doku travmasına ve skar riskinin artmasına yol açabilir.

BAD kılavuzu, klinik olarak kerion mevcutsa ve tinea capitis güçlü biçimde düşünülüyorsa mikolojik sonucu beklemeden sistemik tedavinin başlanabileceğini belirtmektedir.

Favus nedir?

Favus, günümüzde daha nadir görülen kronik bir tinea capitis formudur.

Karakteristik olarak:

• sarımsı kabuklar,
• saç köküne yapışan skûtulumlar,
• kronik inflamasyon,
• kötü koku,
• zamanla kalıcı saç kaybı

görülebilir.

Türk Dermatoloji Derneği favusun saç kökünde hasara ve kalıcı saç kaybına neden olabileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle erken tanı önemlidir.

Saçlı deri mantarı saç dökülmesine neden olur mu?

Evet.

Tinea capitis sıklıkla bölgesel saç dökülmesine yol açar.

Yüzeyel formda saçlar çoğunlukla kırılır ve folikül kalıcı zarar görmez. Tedavi sonrası saç yeniden uzayabilir.

Buna karşılık:

• kerion,
• uzun süreli yoğun inflamasyon,
• favus

gibi durumlarda kıl folikülü hasar görebilir ve kalıcı skarlı alopesi gelişebilir.

Bu nedenle inflamatuvar tinea capitis yalnız “mantar var, biraz bekleyelim” şeklinde ele alınmamalıdır.

Boyunda lenf bezi büyümesi olabilir mi?

Evet.

Özellikle inflamatuvar tinea capitis ve kerionda:

• oksipital,
• servikal,
• retroauriküler

lenfadenopati görülebilir.

BAD kılavuzu da tinea capitis için skuam + alopesi + lenfadenopati birlikteliğinin güçlü klinik ipuçlarından biri olduğunu belirtmektedir.

Bu bulgu özellikle çocukta saçlı deri dökülmesi ve kepeklenmeye eşlik ediyorsa tanıyı destekleyebilir.

Tinea capitis hangi hastalıklarla karışabilir?

Ayırıcı tanı oldukça önemlidir.

Özellikle:

• seboreik dermatit,
• psoriasis,
• alopesi areata,
• atopik dermatit,
• bakteriyel folikülit,
• folikülitis dekalvans,
• trikotillomani,
• liken planopilaris,
• diskoid lupus eritematozus

ile karışabilir.

Türk dermatoloji literatüründe erişkin tinea capitisin seboreik dermatit gibi yıllarca tedavi edildiği olgular bildirilmiştir.

Bu nedenle tedaviye dirençli:

• saçlı deri kepeklenmesi,
• bölgesel saç kaybı,
• kırık saçlar,
• püstüller

varsa tanı yeniden değerlendirilmelidir.

Tinea capitis tanısı nasıl konur?

Tanıda klinik muayene çok önemlidir; ancak mikolojik doğrulama mümkün olduğunda değerlidir.

BAD kılavuzuna göre ideal yaklaşım:

• doğrudan mikroskopik inceleme,
• mantar kültürü

ile tanının doğrulanmasıdır. Ancak güçlü klinik şüphe veya kerion varsa kültür sonucu beklenmeden tedavi başlanabilir.

KOH incelemesi nasıl yapılır?

Türk Dermatoloji Derneği’nin doğrudan mikroskopik inceleme rehberinde, saçlı deri tutulumu olduğunda:

• lezyon üzerindeki skuamların,
• kırık,
• bozulmuş saç tellerinin

örnek olarak alınabileceği belirtilmektedir.

İnflamatuvar formda kolayca çekilen hasta saçlar da uygun örnek olabilir.

Alınan materyal KOH preparatıyla mikroskop altında incelenir ve dermatofit elemanları araştırılır.

Mantar kültürü neden önemlidir?

Kültür:

• dermatofitin gerçekten varlığını doğrulamaya,
• etken türü belirlemeye,
• gerektiğinde tedavi seçimini yönlendirmeye

yardımcı olabilir.

Bu tinea capitiste özellikle önemlidir çünkü tedavi etkinliği dermatofit türüne göre değişebilir.

Sistematik derlemelerde terbinafinin Trichophyton türlerinde, griseofulvinin ise Microsporum türlerinde daha avantajlı olabildiği gösterilmiştir.

Wood lambası tanıda kullanılabilir mi?

Bazı Microsporum türleri Wood lambası altında floresans verebilir.

Ancak tüm tinea capitis etkenleri floresans oluşturmaz.

Özellikle Trichophyton tonsurans gibi bazı yaygın etkenlerde Wood lambası negatif olabilir.

Bu nedenle:

Wood lambasının negatif olması tinea capitisi dışlamaz.

Türk dermatoloji literatüründeki erişkin tinea capitis olgusunda da Wood muayenesi negatif olmasına rağmen histopatolojik incelemede yoğun fungal elemanlar gösterilmiştir.

Trikoskopi yardımcı olabilir mi?

Evet.

Tinea capitis trikoskopisinde:

• virgül saçlar,
• tirbuşon saçlar,
• zigzag saçlar,
• kırık saçlar,
• black dots

gibi özellikler görülebilir.

Türk dermatoloji olgu bildiriminde de erişkin tinea capitisli hastada tirbuşon ve virgül benzeri saçlar saptanmıştır.

Trikoskopi tanıyı destekler; ancak etken dermatofiti belirlemek için kültür veya mikolojik incelemenin yerini tamamen almaz.

Saçlı deri mantarı nasıl tedavi edilir?

Buradaki temel kural çok nettir:

**Tinea capitis yalnız topikal krem veya şampuanla tedavi edilmez.**

Çünkü mantar saç folikülü ve saç telinin içine yerleşir.

Avrupa Pediatrik Dermatoloji Derneği kılavuzu tinea capitisin her zaman sistemik tedavi gerektirdiğini, topikal antifungallerin kıl folikülüne yeterince ulaşmadığını belirtmektedir.

BAD kılavuzu da oral tedaviyi standart yaklaşım olarak önerir.

Hangi ağızdan mantar ilaçları kullanılabilir?

Tinea capitis tedavisinde kullanılan sistemik antifungaller arasında:

• griseofulvin,
• terbinafin,
• itrakonazol,
• flukonazol

bulunur.

Hangi ilacın seçileceği:

• etken mantarın türüne,
• çocuğun yaşına ve kilosuna,
• ilacın bulunabilirliğine,
• etkileşim ve yan etki risklerine

göre belirlenir.

Terbinafin mi, griseofulvin mi daha iyi?

Tek bir cevap yoktur.

Cochrane analizinde 25 randomize çalışma ve toplam 4.449 çocuk değerlendirilmiştir.

Sonuçlarda:

• Trichophyton tonsurans enfeksiyonunda terbinafinin griseofulvinden daha başarılı olduğu,
• Microsporum enfeksiyonlarında ise griseofulvinin daha başarılı olduğu

gösterilmiştir.

Bu nedenle “tinea capitis için en iyi ilaç budur” demek yerine:

etken dermatofiti ve bölgesel epidemiyolojiyi dikkate almak daha doğru yaklaşımdır.

BAD kılavuzu da sistemik tedavi seçiminin etken dermatofit veya lokal epidemiyolojiye göre yönlendirilmesini önermektedir.

Topikal şampuanların hiç rolü yok mu?

Var, ancak tek başına tedavi olarak değil.

Antifungal şampuanlar:

• yüzeydeki mantar yükünü azaltmaya,
• sporların çevreye saçılmasını azaltmaya,
• bulaşın kontrolüne

yardımcı olabilir.

Ancak saç folikülünün içindeki enfeksiyonu tek başına eradike edemez.

Bu nedenle topikal tedavi sistemik antifungal tedaviye yardımcı olarak kullanılmalıdır. Avrupa pediatrik dermatoloji kılavuzu bunu açık biçimde vurgulamaktadır.

Tedavi ne kadar sürer?

Tedavi süresi seçilen ilaç ve etkene göre değişir.

Örneğin Cochrane incelemesinde:

• terbinafin genellikle daha kısa süreli rejimlerle,
• griseofulvin ise daha uzun süreli rejimlerle

değerlendirilmiştir.

Ancak bu süreleri hasta kendi kendine belirlememelidir.

Tedavi:

• klinik yanıt,
• mikolojik sonuç,
• etken tür,
• kullanılan ilacın özellikleri

dikkate alınarak sürdürülür.

Kerionda steroid gerekir mi?

Bu konu daha nüanslıdır.

Kerionda yoğun inflamasyon ve skar riski nedeniyle bazı klinisyenler kısa süreli sistemik kortikosteroid kullanabilir. Ancak bu yaklaşım her kerion vakasında standart olarak uygulanmaz.

Literatürde steroidin ağrı ve inflamasyonu azaltabileceğine ilişkin deneyim bulunmakla birlikte, her kerionda rutin kullanılması gerektiğini destekleyen güçlü ve tutarlı kanıt yoktur.

Türk Dermatoloji Derneği kongre bildirisinde de ağır kerion olgusunda sistemik antifungal tedaviye ek kortikosteroid kullanılmış bir olgu bildirilmiştir; ancak tek olgu bildirimi genellenebilir tedavi standardı değildir.

Dolayısıyla bu karar:

• inflamasyonun şiddeti,
• ağrı,
• ödem,
• skar riski

üzerinden dermatolog tarafından verilmelidir.

Kerionda antibiyotik gerekir mi?

Her kerion bakteriyel enfeksiyon değildir.

Püstül ve irin benzeri görünüm nedeniyle antibiyotik gereksinimi fazla tahmin edilebilir.

Antibiyotik daha çok sekonder bakteriyel enfeksiyon düşünülüyorsa değerlendirilir.

Dolayısıyla “irin var = antibiyotik şart” yaklaşımı tinea capitis için doğru değildir.

Saçlar tamamen geri çıkar mı?

Yüzeyel tinea capitis erken ve uygun şekilde tedavi edilirse çoğunlukla saçlar yeniden çıkar.

Türk Dermatoloji Derneği de yüzeyel formda kıl kökünün kalıcı hasar görmediğini ve saçın tedavi sonrasında geri çıkabildiğini belirtmektedir.

Ancak:

• kerion,
• uzun süren yoğun inflamasyon,
• favus

folikül hasarına ve skarlı alopesiye yol açabilir.

Bu nedenle erken tanı ve tedavi özellikle inflamatuvar formlarda önemlidir.

Evde diğer kişiler kontrol edilmeli mi?

Tekrarlayan veya aile içinde birden fazla vaka bulunan durumlarda yakın temaslıların değerlendirilmesi anlamlıdır.

Çünkü bazı kişilerde:

• hafif klinik hastalık,
• asemptomatik taşıyıcılık

olabilir.

BAD kılavuzu bulaşın kontrol altına alınmasını tedavinin temel amaçlarından biri olarak tanımlar.

Ortak kullanılan:

• tarak,
• fırça,
• şapka,
• yastık kılıfı,
• havlu

gibi eşyalar da paylaşılmamalıdır.

Evcil hayvanlar kontrol edilmeli mi?

Hayvan teması varsa evet.

Özellikle Microsporum canis gibi zoofilik dermatofitler:

• kedi,
• köpek

gibi hayvanlardan bulaşabilir.

Türk Dermatoloji Derneği hem evcil hem çiftlik hayvanlarının enfeksiyon kaynağı olabileceğini belirtmektedir.

Çocuk tedavi edilirken enfekte hayvanın tedavisiz kalması yeniden bulaşa neden olabilir.

Bu durumda veteriner değerlendirmesi gerekebilir.

Çocuğun saçını kazıtmak gerekir mi?

Rutin olarak hayır.

Tinea capitis tedavisi için saçın tamamen kazıtılması gerekmez.

Amaç sistemik antifungal tedavi ile dermatofiti eradike etmektir.

Aşırı kısa kesim veya travmatik tıraş:

• saçlı deride mikrotravma,
• inflamasyon,
• psikolojik rahatsızlık

oluşturabilir.

Saç kesimi ancak hijyen ve uygulama kolaylığı açısından kişisel olarak değerlendirilebilir; tedavinin zorunlu parçası değildir.

Çocuk okula gidebilir mi?

Bu konuda yerel okul ve halk sağlığı uygulamaları değişebilir.

Tinea capitis bulaşıcıdır; ancak uygun sistemik tedavi başlandığında bulaştırıcılık azalır.

Hastanın okula dönüşü:

• tedavinin başlaması,
• klinik durum,
• yerel okul politikası

dikkate alınarak belirlenmelidir.

Evde kişisel eşyaların paylaşılmaması ise tedavi süresince devam etmelidir.

Tedavi başarısız olursa ne düşünülmelidir?

Tedaviye rağmen düzelmeyen hastada doğrudan “daha güçlü ilaç” seçimine geçmeden önce şu sorular değerlendirilmelidir:

• tanı doğru mu?
• etken dermatofit hangisi?
• verilen ilaç bu etkene uygun mu?
• doz kilo için doğru mu?
• tedavi süresi yeterli mi?
• ilaç düzenli kullanıldı mı?
• evde yeniden bulaş kaynağı var mı?
• hayvan kaynağı tedavi edildi mi?

Sistematik derlemeler tedavi etkinliğinin etken türe göre belirgin biçimde değişebildiğini gösterdiğinden, özellikle dirençli vakalarda mikolojik doğrulama önemlidir.

Erişkinde saçlı deri mantarı olabilir mi?

Evet, fakat çocuklara göre daha nadirdir.

Erişkin tinea capitis:

• seboreik dermatit,
• psoriasis,
• folikülit,
• skarlı alopesi

gibi tablolarla karışabilir.

Türkiye’den bildirilen 70 yaşındaki bir kadın hastada tinea capitis yıllarca seboreik dermatit olarak değerlendirilmiş; trikoskopi ve histopatoloji ile mantar enfeksiyonu ortaya konmuştur.

Dolayısıyla özellikle tedaviye dirençli saçlı deri hastalıklarında yaş tek başına tinea capitisi dışlamamalıdır.

Ne zaman dermatoloğa başvurulmalıdır?

Şu durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir:

• çocukta yuvarlak saç kaybı alanları,
• kırık saçlar ve yoğun kepeklenme,
• ağrılı saçlı deri şişliği,
• püstül veya akıntı,
• kerion şüphesi,
• boyunda lenf bezi büyümesi,
• hızla genişleyen hastalık,
• tedaviye rağmen düzelmeme,
• aile içinde benzer vakalar,
• evcil hayvanla temas öyküsü,
• kalıcı saç kaybı gelişme riski.

Özellikle kerionda erken sistemik tedavi skarlı saç kaybı riskini azaltmak açısından önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

1. Saçlı deri mantarı bulaşıcı mıdır?

Evet. Enfekte kişiden doğrudan temas, ortak tarak-şapka-havlu kullanımı veya enfekte hayvanlardan bulaşabilir.

2. Saçlı deri mantarı yalnız şampuanla geçer mi?

Hayır. Tinea capitis kıl folikülü ve saç telini tuttuğu için sistemik antifungal tedavi gerekir. Şampuanlar yalnız yardımcı tedavidir.

3. Saçlı deri mantarı saç dökülmesi yapar mı?

Evet. Yüzeyel formda saçlar çoğunlukla tedavi sonrası geri çıkar; kerion veya favus gibi ağır inflamatuvar formlarda kalıcı skarlı saç kaybı gelişebilir.

4. Kerion apse midir?

Hayır. Kerion mantar enfeksiyonuna karşı gelişen yoğun inflamatuvar tinea capitis formudur. Bakteriyel apse gibi rutin drenaj yaklaşımı uygun değildir.

5. Tinea capitis için en iyi ilaç hangisidir?

Tek bir ilaç herkes için en iyi değildir. Terbinafin özellikle bazı Trichophyton türlerinde, griseofulvin ise Microsporum enfeksiyonlarında daha etkili olabilir.

6. Mantar kültürü şart mıdır?

Mümkün olduğunda tanının doğrulanması ve etkenin belirlenmesi değerlidir. Ancak kerion veya çok tipik klinik bulgular varsa kültür sonucunu beklemeden tedavi başlanabilir.

7. Evcil hayvan saçlı deri mantarına neden olabilir mi?

Evet. Özellikle Microsporum canis gibi dermatofitler kedi ve köpeklerden insana bulaşabilir.

8. Erişkinlerde de tinea capitis görülür mü?

Evet, ancak daha nadirdir. Özellikle tedaviye dirençli kepeklenme ve saç dökülmesi olan erişkinlerde ayırıcı tanıda düşünülmelidir.