Pityriasis versicolor nedir?

Pityriasis versicolor (tinea versicolor), deride normal olarak bulunan *Malassezia* türü mayaların bazı kişilerde aşırı çoğalması sonucu gelişen yüzeysel bir mantar enfeksiyonudur. En sık gövde, sırt, omuzlar, boyun ve üst kollarda; çevre deriden daha açık veya daha koyu, ince kepekli lekeler şeklinde görülür.

Hastalık genellikle zararsızdır ve iç organları etkilemez. Ancak renk değişiklikleri belirgin olabildiği ve özellikle yaz aylarında daha görünür hale gelebildiği için hastaları estetik olarak rahatsız edebilir.

Buradaki en önemli noktalardan biri şudur:

Bu hastalık “dışarıdan bulaşan klasik bir mantar” gibi düşünülmemelidir. Etken olan Malassezia zaten sağlıklı insanların derisinde bulunur. Hastalık, bu mikroorganizmanın uygun koşullarda normal dengesinden çıkarak aşırı çoğalmasıyla ortaya çıkar.

Pityriasis versicolora hangi mantar neden olur?

Etken Malassezia cinsi lipofilik mayalardır.

Güncel derlemelerde özellikle:

• Malassezia globosa
• Malassezia furfur
• Malassezia sympodialis

gibi türlerin pityriasis versicolorla ilişkili olduğu belirtilmektedir.

Bu mikroorganizmalar deride normal mikrobiyota içinde bulunabilir. Yani bir kişide Malassezia bulunması tek başına hastalık anlamına gelmez.

Hastalık, mayanın bazı kişilerde daha fazla çoğalması ve morfolojik değişim göstermesiyle ortaya çıkar.

Neden bazı kişilerde hastalık gelişir?

Kesin olarak tek bir neden yoktur.

Ancak Malassezia‘nın aşırı çoğalmasını kolaylaştıran faktörler arasında:

• sıcak ve nemli hava,
• yoğun terleme,
• yağlı cilt,
• genç erişkin yaş,
• bazı hormonal değişiklikler,
• bağışıklık sisteminin baskılandığı durumlar

sayılabilir.

Türk Dermatoloji Derneği de hastalığın, normalde ciltte yaşayan Malassezia‘nın bazı kişilerde aşırı çoğalmasıyla ortaya çıktığını belirtmektedir.

Özellikle sıcak ve nemli dönemlerde hastalığın daha sık görülmesi veya tekrarlaması bu biyolojiyle uyumludur.

Pityriasis versicolor bulaşıcı mıdır?

Genellikle bulaşıcı bir hastalık olarak kabul edilmez.

Çünkü hastalığa neden olan Malassezia zaten birçok sağlıklı kişinin cildinde doğal olarak bulunur.

Bu nedenle:

• aynı evde yaşayan kişilere “mantar bulaştırma”,
• havludan otomatik olarak hastalık kapma,
• fiziksel temasla kolayca hastalığın geçmesi

klasik dermatofit mantar enfeksiyonlarındaki gibi temel mekanizma değildir.

Hastalığın gelişmesinde kişinin kendi cilt ortamı ve Malassezia‘nın aşırı çoğalmasına yatkınlık daha önemlidir.

Pityriasis versicolor kimlerde daha sık görülür?

Herkeste gelişebilir; ancak özellikle:

• ergenlerde,
• genç erişkinlerde,
• yağlı cildi olanlarda,
• sıcak ve nemli iklimde yaşayanlarda,
• yoğun terleyenlerde

daha sık görülür.

AAD, hastalığın ergen ve genç erişkinlerde daha sık görülmesini bu yaş grubunda cildin daha yağlı olmasıyla ilişkilendirmektedir.

Çocuklarda ve ileri yaşta daha az görülür; ancak sıcak ve tropikal iklimlerde yaş dağılımı daha geniş olabilir.

Pityriasis versicolor nasıl görünür?

En karakteristik bulgu, normal deriden farklı renkte olan ve üzerinde çok ince kepeklenme bulunan makül ve yamalardır.

Lekeler:

• beyaz,
• açık kahverengi,
• sarımsı,
• pembe,
• somon,
• kahverengi

tonlarında olabilir.

Aynı kişide farklı renkte lezyonlar bulunabilmesi hastalığın adındaki “versicolor”, yani “değişken renkli” ifadesinin nedenidir.

En sık hangi bölgelerde görülür?

En sık:

• göğüs,
• sırt,
• omuzlar,
• boyun,
• üst kollar

etkilenir.

Daha geniş hastalıkta karın, yüz ve diğer bölgeler de tutulabilir.

Çocuklarda yüz tutulumu erişkinlere göre daha belirgin olabilir.

Neden bazen beyaz, bazen kahverengi görünür?

Pityriasis versicolor hem hipopigmente hem hiperpigmente lezyonlar oluşturabilir.

Yani hastalık bazı kişilerde çevre deriden daha açık; bazı kişilerde daha koyu görünür.

Bu renk değişikliğinin tek bir mekanizması yoktur. Malassezia ürünlerinin melanin sentezi ve melanosit fonksiyonu üzerindeki etkileri, inflamasyon ve stratum corneum değişiklikleri rol oynayabilir.

Özellikle yaz aylarında normal deri bronzlaşırken pityriasis versicolor bulunan alanların aynı şekilde bronzlaşmaması, açık renkli lekeleri çok daha belirgin hale getirebilir.

Pityriasis versicolor kaşınır mı?

Çoğu hasta ya hiç kaşıntı yaşamaz ya da hafif kaşıntı hisseder.

Kaşıntı:

• sıcak havalarda,
• terleme sonrası,
• yoğun egzersizle

daha belirgin olabilir.

Ancak çok şiddetli kaşıntı pityriasis versicolor için tipik değildir ve başka hastalıkları da düşündürmelidir.

Lekelerde kepeklenme her zaman belirgin midir?

Hayır.

Kepeklenme bazen o kadar incedir ki hasta bunu fark etmez.

Derinin hafifçe gerilmesi veya yüzeyinin nazikçe kazınmasıyla ince skuam daha belirgin hale gelebilir.

Güncel derlemelerde ince yüzeyel skuam pityriasis versicolorun tipik klinik özelliklerinden biri olarak tanımlanmaktadır.

Pityriasis versicolor vitiligo ile karışabilir mi?

Evet.

Özellikle açık renkli pityriasis versicolor lezyonları bazen vitiligo ile karıştırılabilir.

Ancak önemli farklar vardır.

Pityriasis versicolorda:

• çoğu zaman ince kepeklenme vardır,
• pigment kaybı genellikle tam değildir,
• lezyonların dağılımı daha çok gövde ve üst ekstremitelerdedir.

Vitiligoda ise:

• pigment kaybı daha belirgindir,
• genellikle skuam yoktur,
• Wood lambası görünümü farklıdır.

AAD de açık renkli pityriasis versicolorun vitiligo ile karışabileceğini özellikle belirtmektedir.

Bu nedenle yalnız “beyaz leke gördüm” diye kendi kendine mantar tedavisi başlamak doğru değildir.

Başka hangi hastalıklarla karışabilir?

Ayırıcı tanıda özellikle:

• vitiligo,
• pityriasis alba,
• seboreik dermatit,
• postinflamatuvar hipopigmentasyon,
• konfluent ve retiküler papillomatozis,
• pityriasis rosea,
• dermatofit enfeksiyonları,
• eritrazma

düşünülebilir.

Güncel 2023 derlemesi pityriasis versicolorun klinik görünümünün değişken olduğunu ve doğru ayırıcı tanının önemli olduğunu vurgulamaktadır.

Tanı nasıl konur?

Çoğu hastada tanı dermatolojik muayene ile konabilir.

Tipik olarak:

• karakteristik yerleşim,
• renk değişikliği,
• ince skuam,
• hastalığın tekrarlayıcı öyküsü

tanıyı destekler.

Tanıdan emin olunamadığında ek yöntemler kullanılabilir.

KOH incelemesi nedir?

KOH, yani potasyum hidroksit preparatı, yüzeyden alınan deri örneğinin mikroskop altında incelenmesini sağlar.

Pityriasis versicolorda mikroskopta tipik olarak:

• kısa ve kalın hifler,
• kümeler halinde maya hücreleri

birlikte görülebilir.

Bu görünüm klasik olarak “spagetti ve köfte” benzeri olarak tarif edilir; ancak hasta bilgilendirme metninde esas önemli nokta mantar elemanlarının doğrudan gösterilebilmesidir.

KOH özellikle:

• atipik vakalarda,
• vitiligo veya başka pigment hastalıklarıyla karıştığında,
• tedaviye yanıt alınmadığında

yararlı olabilir.

Wood lambası işe yarar mı?

Evet, bazı vakalarda yardımcı olabilir.

AAD, Wood lambası altında pityriasis versicolor alanlarının sarımsı-yeşil floresans gösterebileceğini belirtmektedir.

Ancak bütün lezyonlar floresans vermez.

Bu nedenle Wood lambasının negatif olması hastalığı kesin olarak dışlamaz.

Klinik muayene ve gerektiğinde KOH incelemesi daha önemlidir.

Dermoskopi kullanılabilir mi?

Evet.

Son yıllarda dermoskopinin pityriasis versicolorun tanısında yardımcı olabileceğine dair yayınlar bulunmaktadır.

Dermoskopide:

• pigment değişiklikleri,
• ince skuam,
• foliküler dağılım,
• deri çizgileri boyunca skuam

gibi özellikler görülebilir.

2023 tarihli kapsamlı derleme dermoskopi, UV ilişkili floresans teknikleri ve diğer görüntüleme yöntemlerinin tanıya yardımcı olabileceğini belirtmektedir.

Ancak çoğu tipik vakada ileri görüntüleme gerekmez.

Pityriasis versicolor nasıl tedavi edilir?

Çoğu hastada ilk seçenek topikal tedavidir.

Danimarka Dermatoloji Derneği öncülüğünde oluşturulan kanıta dayalı Malassezia kılavuzu, pityriasis versicolor vakalarının çoğunda topikal tedavinin yeterli olduğunu ve ilk seçeneğin topikal antifungal tedavi olması gerektiğini belirtmektedir.

Güncel sistematik ve anlatısal derlemeler de bu yaklaşımı desteklemektedir.

Hangi topikal tedaviler kullanılabilir?

Tedavide farklı topikal seçenekler vardır.

Bunlar arasında:

• ketokonazol,
• diğer azol grubu antifungaller,
• topikal terbinafin,
• siklopiroks,
• selenyum sülfid,
• çinko pirition

bulunabilir.

Türk Dermatoloji Derneği de:

• ketokonazol,
• selenyum sülfit,
• çinko pirition

içeren şampuanların ve antifungal kremlerin kullanılabileceğini belirtmektedir.

Ancak hangi ürünün:

• krem,
• losyon,
• şampuan

şeklinde seçileceği lezyonun alanına ve yaygınlığına göre değişebilir.

Şampuan şeklindeki tedaviler nasıl kullanılır?

Türk Dermatoloji Derneği’nin hasta bilgilendirme broşüründe medikal şampuanların yalnız saçlı deriye değil, etkilenen gövde alanlarına duş jeli gibi uygulanabileceği, yaklaşık 5–10 dakika bekletildikten sonra durulanabileceği belirtilmektedir.

Tedavi şeması kullanılan etken maddeye göre değişebilir.

Bu nedenle farklı şampuanların kullanım sıklığı ve süresi birbirinin yerine geçirilmemelidir.

Kremler ne kadar süre kullanılır?

Bu süre ürüne göre değişir.

Türk Dermatoloji Derneği genel hasta bilgilendirmesinde lokal ürünlerin genellikle günde bir veya iki kez ve en az iki hafta kullanılabileceğini belirtmektedir.

Ancak farklı antifungal ajanların önerilen rejimleri değişebilir.

Bu nedenle “bütün mantar kremleri iki hafta aynı şekilde kullanılır” şeklinde genelleme doğru değildir.

Ağızdan mantar ilacı gerekir mi?

Çoğu hastada gerekmez.

Sistemik tedavi daha çok:

• çok yaygın hastalık,
• topikal tedaviye direnç,
• sık nüks,
• topikal uygulamanın pratik olmadığı durumlar

için düşünülebilir.

Kanıta dayalı derlemelerde oral itrakonazol ve flukonazol etkili seçenekler arasında yer almaktadır.

Ancak sistemik antifungaller:

• ilaç etkileşimleri,
• karaciğer üzerine etkiler,
• gebelik gibi durumlar,
• eşlik eden hastalıklar

açısından değerlendirme gerektirir.

Bu nedenle kendi kendine başlanmamalıdır.

Oral ketokonazol kullanılabilir mi?

Pityriasis versicolor için oral ketokonazol artık uygun bir seçenek kabul edilmemektedir.

Sistematik klinik derlemelerde oral ketokonazolün ciddi hepatotoksisite ve ilaç etkileşimi riski nedeniyle pityriasis versicolor tedavisinde kullanılmaması gerektiği belirtilmektedir.

Bu önemli bir ayrımdır:

Topikal ketokonazol ile oral ketokonazol aynı risk profiline sahip değildir.

Topikal ketokonazol hâlâ yaygın kullanılan lokal tedavilerden biridir.

Oral terbinafin işe yarar mı?

Bu da önemli bir klinik nüanstır.

Topikal terbinafin pityriasis versicolorda etkili olabilir; ancak oral terbinafin genellikle etkili değildir.

Bunun nedeni ilacın deriye ulaşma biçimi ve Malassezia‘nın bulunduğu yüzeyel ortamla ilişkilidir.

Dolayısıyla “ayak mantarında ağızdan terbinafin işe yarıyor, bunda da işe yarar” şeklinde düşünmek doğru değildir.

Tedavi sonrası beyaz lekeler neden hemen geçmez?

Bu hastaların en sık yanlış yorumladığı konulardan biridir.

Mantar tedavi edilmiş olsa bile renk değişikliği hemen düzelmeyebilir.

Türk Dermatoloji Derneği, pigment değişikliğinin normale dönmesinin aylar sürebileceğini ve bunun tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmediğini açıkça belirtmektedir.

AAD de cilt renginin normalleşmesinin enfeksiyonun temizlenmesinden daha uzun sürebileceğini belirtmektedir.

Bu nedenle tedavi sonrası lekenin hâlâ görülmesi otomatik olarak “mantar hâlâ aktif” anlamına gelmez.

Tedavinin işe yarayıp yaramadığını nasıl anlarız?

Burada sadece renge bakmak yanıltıcı olabilir.

Aktif hastalık açısından daha anlamlı bulgular:

• yeni lezyonların çıkması,
• mevcut alanların genişlemesi,
• ince skuamın devam etmesi,
• gerektiğinde KOH incelemesinde mantar elemanlarının görülmesidir.

Renk değişikliğinin tek başına devam etmesi tedavi başarısızlığı kanıtı değildir.

Güneş lekeleri daha belirgin hale getirir mi?

Evet.

Normal deri güneşte bronzlaşırken etkilenen bölgelerin pigmentasyonu aynı şekilde artmayabilir.

Bu nedenle pityriasis versicolor özellikle yaz aylarında daha görünür hale gelir.

AAD güneşten korunmanın renk farkını azaltmak açısından önemli olduğunu belirtmektedir.

Bu nedenle:

• geniş spektrumlu güneşten korunma,
• bronzlaşmadan kaçınma

görsel kontrastın azaltılmasına yardımcı olabilir.

Ancak güneş koruyucu mantarı tedavi etmez.

Pityriasis versicolor tekrarlar mı?

Evet. Nüks oldukça yaygındır.

Bunun nedeni tedavinin başarısız olması değil, Malassezia‘nın normal deri florasının parçası olmasıdır.

2014 farmakolojik tedavi derlemesi tedavi başarı oranlarının yüksek olmasına rağmen rekürrensin sık olduğunu vurgulamaktadır.

Bu nedenle hastaya:

“Bir kez tedavi ettik, bir daha asla çıkmayacak.”

demek doğru değildir.

Tekrarlamayı önlemek mümkün müdür?

Sık tekrarlayan hastalarda koruyucu tedavi düşünülebilir.

Türk Dermatoloji Derneği, nüks eğilimi olan kişilerde medikal şampuanların ayda bir veya iki kez kullanılmasıyla nüksün azaltılabileceğini belirtmektedir.

Danimarka Dermatoloji Derneği kılavuzu da rekürrensi önlemek için bazı hastalarda idame tedavisinin gerekli olabileceğini belirtmektedir.

2023 derlemesinde de özellikle sıcak ve nemli dönemlerde tekrarlayan hastalarda uzun süreli topikal profilaksinin düşünülebileceği belirtilmektedir.

Ancak profilaksi herkese verilmesi gereken rutin bir tedavi değildir.

Terlemeyi azaltmak faydalı mıdır?

Aşırı terleme ve sıcak-nemli ortam Malassezia çoğalmasını kolaylaştırabilir.

Bu nedenle:

• bol ve hava alan kıyafetler,
• terli kıyafetlerin değiştirilmesi,
• cildin uzun süre nemli bırakılmaması

yardımcı olabilir.

Ancak hastalığı “hijyen eksikliği” olarak değerlendirmek doğru değildir.

Çok temiz kişilerde de pityriasis versicolor gelişebilir.

Yağlı ürünler hastalığı etkiler mi?

Malassezia lipofilik bir maya olduğundan yağlı cilt ortamıyla ilişkisi vardır.

AAD, tekrarlama eğilimi bulunan kişilerde çok yağlı cilt bakım ürünlerinden kaçınmanın yardımcı olabileceğini belirtmektedir.

Ancak her kozmetik ürünü yasaklamak veya “yağ içeren her ürün hastalık yapar” demek bilimsel olarak fazla genelleyici olur.

Cilt bakım ürünü seçimi hastanın cilt tipine göre yapılmalıdır.

Pityriasis versicolor kalıcı bir hastalık mıdır?

Hayır.

Aktif mantar enfeksiyonu tedavi edilebilir.

Ancak:

• renk değişikliği uzun sürebilir,
• hastalık tekrar edebilir.

Bu iki durum “tedavi edilemiyor” anlamına gelmez.

Tekrarlama eğilimi olan hastalarda asıl hedef:

aktif atağı tedavi etmek + nüks riskini yönetmek + pigmentin düzelmesi için yeterli zaman tanımaktır.

Ne zaman dermatoloğa başvurulmalıdır?

Şu durumlarda dermatoloji değerlendirmesi özellikle yararlıdır:

• tanıdan emin olunamıyorsa,
• beyaz lekeler vitiligo ile karışıyorsa,
• hastalık çok yaygınsa,
• topikal tedaviye rağmen düzelmiyorsa,
• sık tekrar ediyorsa,
• sistemik antifungal tedavi düşünülüyorsa,
• çocukta veya alışılmadık bölgelerde yaygın lezyon varsa,
• renk değişikliği tedavi sonrası beklenenden farklı seyrediyorsa.

Sık Sorulan Sorular

1. Pityriasis versicolor bulaşıcı mıdır?

Genellikle hayır. Hastalığa neden olan Malassezia sağlıklı insanların cildinde de normal olarak bulunur. Hastalık çoğunlukla kişinin kendi cildindeki mayanın aşırı çoğalması sonucu ortaya çıkar.

2. Pityriasis versicolor ile vitiligo aynı şey midir?

Hayır. Pityriasis versicolor yüzeysel mantar enfeksiyonudur ve genellikle ince kepeklenme bulunur. Vitiligoda melanosit kaybına bağlı gerçek depigmentasyon vardır ve skuam tipik değildir.

3. Tedavi bittikten sonra beyaz lekeler neden kalır?

Mantar ortadan kalksa bile pigment üretiminin normale dönmesi zaman alabilir. Renk farkının düzelmesi haftalar veya aylar sürebilir.

4. Pityriasis versicolor için ağızdan mantar ilacı şart mıdır?

Hayır. Çoğu hastada ilk seçenek topikal antifungal tedavidir. Sistemik tedavi daha çok yaygın, dirençli veya seçilmiş tekrarlayan vakalarda düşünülür.

5. Pityriasis versicolor tekrarlar mı?

Evet. Rekürrens oldukça yaygındır çünkü Malassezia normal deri florasının parçasıdır. Sık nüks eden hastalarda idame/topikal profilaksi düşünülebilir.

6. Oral terbinafin pityriasis versicolorda kullanılabilir mi?

Genellikle hayır. Topikal terbinafin etkili olabilirken oral terbinafin pityriasis versicolorda yeterli etkinlik göstermez.

7. Güneşe çıkınca lekeler neden daha görünür olur?

Normal deri bronzlaşırken etkilenen alanlar aynı oranda pigment kazanmayabilir. Böylece açık renkli alanlarla normal deri arasındaki kontrast artar.

8. Hastalığın geçtiğini sadece lekenin rengine bakarak anlayabilir miyim?

Hayır. Renk değişikliği aktif enfeksiyon bittikten sonra da devam edebilir. Yeni lezyon, skuam, genişleme ve gerektiğinde mikroskobik inceleme aktif hastalık açısından daha anlamlıdır.