Aktinik Keratoz Nedir?
Aktinik keratoz (AK), uzun yıllar boyunca ultraviyole (UV) ışınlarına maruz kalan deride gelişen, pürtüklü veya kabuklu lezyonlardır. En sık yüz, saçsız saçlı deri, kulaklar, el sırtları ve ön kollar gibi güneşe açık bölgelerde görülür.
Aktinik keratoz invaziv deri kanseri değildir, ancak kutanöz skuamöz hücreli karsinom (cSCC) gelişimiyle ilişkili prekanseröz bir lezyondur.
Hangi aktinik keratozun ilerleyeceğini güvenilir biçimde önceden belirleyemediğimiz için güncel Avrupa kılavuzu genel olarak tedavi edilmesini önerir.
Kısaca Bilmeniz Gerekenler
- Uzun süreli UV hasarıyla ilişkilidir.
- Genellikle dokununca zımpara gibi pürtüklü hissedilir.
- Tek bir lezyon veya geniş bir alanda çok sayıda lezyon olabilir.
- Her aktinik keratoz kansere dönüşmez.
- Ancak hangisinin cSCC’ye ilerleyeceğini kesin olarak öngöremeyiz.
- Tek lezyon ile yaygın güneş hasarı aynı şekilde tedavi edilmez.
- Tedaviden sonra yeni aktinik keratozlar gelişebilir.
Aktinik Keratoz Nasıl Görünür?
Genellikle:
- pembe, kırmızı veya kahverengimsi,
- pullu veya kabuklu,
- sert ve pürtüklü,
- bazen çok ince ve zor görülen
bir lezyondur.
Hatta bazı aktinik keratozlar gözle görülmeden önce parmakla hissedilebilir.
Türk Dermatoloji Derneği de tipik görünümü güneşe maruz kalan bölgelerde ortaya çıkan sert yüzeyli, pürtüklü pembe, kırmızı veya kahverengi lekeler olarak tarif ediyor. (Türk Dermatoloji Derneği)
Nerelerde Görülür?
Özellikle kronik güneş alan:
- yüz
- alın
- burun
- kulaklar
- saçsız saçlı deri
- el sırtları
- ön kollar
gibi bölgelerde sık görülür.
Alt dudakta gelişen aktinik hasar ise aktinik keilit olarak adlandırılır ve ayrıca değerlendirilmesi önemlidir.
Aktinik Keratoz Neden Oluşur?
Temel neden kümülatif UV hasarıdır.
Risk özellikle:
- açık tenli kişilerde,
- uzun yıllar yoğun güneş altında çalışanlarda,
- ileri yaşlarda,
- saçları seyrelmiş veya dökülmüş kişilerde,
- immünsüprese hastalarda
artar.
Dolayısıyla aktinik keratoz yalnızca tek bir lezyon değil, bazen derinin yıllar boyunca aldığı UV hasarının görünür işaretlerinden biridir.
Aktinik Keratoz Kanser midir?
Henüz invaziv cSCC değildir.
Ancak aktinik keratoz ile skuamöz hücreli karsinom arasında biyolojik bir ilişki vardır ve bazı AK’ler zaman içerisinde invaziv cSCC’ye ilerleyebilir.
Her aktinik keratoz kansere dönüşmez; fakat hangi lezyonun ilerleyeceğini kesin olarak öngöremediğimiz için takip ve uygun tedavi önemlidir.
2024 Avrupa konsensusu da AK’leri cSCC’nin potansiyel öncülleri olarak değerlendiriyor.
Hangi Değişiklikler Daha Dikkat Çekicidir?
Bir AK’de:
- hızlı büyüme,
- belirgin kalınlaşma,
- sertleşme,
- hassasiyet veya ağrı,
- kanama,
- ülserleşme
gelişmesi durumunda invaziv cSCC olasılığı açısından yeniden değerlendirme önemlidir.
Bu tür lezyonlarda yalnızca “aktinik keratozdur” diye kabul edip destrüktif tedavi yapmak yerine biyopsi gerekebilir.
Avrupa kılavuzu klinik veya dermoskopik olarak şüpheli ya da tedaviye dirençli lezyonlarda biyopsiyi öneriyor.
Tanı Nasıl Konur?
Çoğu aktinik keratoz dermatolojik muayenede tanınabilir.
Dermoskopi ayırıcı tanıda yardımcı olabilir.
Ancak:
- SCC şüphesi varsa,
- görünüm atipikse,
- lezyon tedaviye rağmen devam ediyorsa
histopatolojik değerlendirme için biyopsi gerekebilir.
“Alan Kanserizasyonu” Nedir?
Güneş hasarı yalnızca gözle gördüğümüz tek bir aktinik keratozda bulunmayabilir.
Örneğin saçları dökülmüş bir kişinin saçlı derisinde 5 tane görünen AK olmasına rağmen çevredeki geniş deri alanında da UV’ye bağlı hücresel değişiklikler bulunabilir.
Bu tabloya field cancerization, yani alan kanserizasyonu denir.
Bu nedenle tedaviyi iki farklı mantıkla planlarız:
Lezyon odaklı tedavi: Tek veya az sayıdaki AK’yi tedavi eder.
Alan tedavisi: Görünen ve henüz belirgin hale gelmemiş lezyonların bulunduğu güneş hasarlı alanı birlikte hedefler.
2024 Avrupa kılavuzu çok sayıda AK bulunan hastalarda alan tedavisini özellikle öneriyor.
Aktinik Keratoz Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi:
- lezyon sayısına,
- kalınlığına,
- bulunduğu bölgeye,
- alan kanserizasyonunun varlığına,
- hastanın özelliklerine
göre seçilir.
Kriyoterapi
Tek veya az sayıdaki uygun lezyonda sıvı azotla kriyoterapi sık kullanılan yöntemlerden biridir.
Hızlı uygulanabilir; ancak çok sayıda AK’nin bulunduğu geniş bir alanı tek tek dondurmak her zaman en iyi strateji değildir.
AAD kriyocerrahiyi AK için güçlü öneri alan tedaviler arasında saymaktadır. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
Topikal Alan Tedavileri
Çok sayıda lezyon veya alan kanserizasyonunda:
- 5-fluorourasil (5-FU)
- imiquimod
- tirbanibulin
- seçilmiş durumlarda diklofenak
gibi topikal tedaviler kullanılabilir.
Bu ilaçların uygulama süreleri, inflamasyon düzeyleri ve kanıtları birbirinden farklıdır; dolayısıyla herkese aynı krem verilmez.
AAD, 5-FU ve imiquimod için güçlü öneri verir; tirbanibulin de sonraki odaklı güncellemede güçlü öneri almıştır. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
Fotodinamik Tedavi (PDT)
Özellikle çok sayıda AK ve alan kanserizasyonunda önemli seçeneklerden biridir.
Fotosensitize edici bir madde uygulanır ve ardından uygun ışıkla aktive edilerek anormal hücrelerin hedeflenmesi amaçlanır.
Avrupa kılavuzu çoklu lezyonlarda topikal alan tedavileriyle birlikte PDT’yi alan tedavisi seçenekleri arasında öneriyor.
Küretaj ve Diğer Destrüktif Yöntemler
Seçilmiş kalın/hiperkeratotik lezyonlarda:
- küretaj,
- elektrocerrahi,
- ablasyon
gibi yöntemlerin yeri olabilir.
Lazerler de uygun seçilmiş olgularda kullanılabilir; AAD lazer ablasyonu lezyon odaklı seçenekler arasında değerlendiriyor. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
SCC şüphesi taşıyan bir lezyonu histopatolojik değerlendirme ihtiyacını göz ardı ederek lazer, plazma veya başka bir enerji cihazıyla yok etmiyoruz.
Önce tanı, sonra yöntem.
Tedaviden Sonra Neden Tekrar Çıkıyor?
Çünkü tedavi edilen lezyon ortadan kalksa bile yıllar boyunca oluşmuş UV hasarı ortadan kalkmaz.
Aynı bölgede yeni aktinik keratozların gelişmesi:
“Tedavi başarısız oldu.”
anlamına gelmeyebilir.
Bu nedenle bazı hastalarda uzun dönem:
güneşten korunma + deri kontrolü + gerektiğinde tekrarlayan alan tedavileri
gerekebilir. Avrupa konsensusu özellikle yüksek riskli hastalarda bu yaklaşımı destekliyor.
Güneşten Korunmak Gerçekten Fark Yaratır mı?
Evet.
UV’den korunma AK yönetiminin yalnızca kozmetik bir eki değil, tedavi ve korunma stratejisinin parçasıdır.
AAD, UV koruması için güçlü öneri vermektedir. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
- gölge,
- giysi,
- şapka,
- uygun güneş koruyucu,
- solaryumdan kaçınma
birlikte düşünülmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Aktinik Keratoz Kanser midir?
İnvaziv deri kanseri değildir; ancak cSCC gelişimiyle ilişkili prekanseröz bir lezyondur.
Her Aktinik Keratoz Kansere Dönüşür mü?
Hayır. Ancak hangi lezyonun ilerleyeceğini güvenilir biçimde öngöremediğimiz için tedavi genellikle önerilir.
Aktinik Keratoz Kendiliğinden Geçebilir mi?
Bazı lezyonlar gerileyebilir; ancak yeniden ortaya çıkabilir ve cSCC’ye ilerleme potansiyeli nedeniyle yalnızca bunu beklemek genel yaklaşım değildir. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
Tek Bir AK ile Çok Sayıda AK Aynı mı Tedavi Edilir?
Hayır. Tek lezyonda lezyon odaklı; yaygın güneş hasarında alan tedavileri daha anlamlı olabilir.
Aktinik Keratoz Lazerle Tedavi Edilir mi?
Seçilmiş lezyonlarda lazer ablasyon kullanılabilir. Ancak SCC şüphesi varsa önce histopatolojik değerlendirme gerekir. (Amerikan Dermatoloji Akademisi)
Dr. Utkan Kızıltaç’ın Klinik Notu
Aktinik keratozda yalnızca gördüğümüz tek tek pürtüklü lezyonlara odaklanmak bazen yeterli değildir. Özellikle yıllarca güneş görmüş yüz veya saçsız saçlı deride çevredeki alanın tamamını değerlendirmek gerekir. Tek lezyonu tedavi etmekle alan kanserizasyonunu tedavi etmek aynı şey değildir. Ayrıca hızla büyüyen, kalınlaşan veya kanayan bir lezyonda önce invaziv skuamöz hücreli karsinom olasılığını dışlamak gerekir.
İlgili İçerikler
- Skuamöz Hücreli Karsinom
- Cilt Kanserleri
- Dermoskopi
- Güneşten Korunma
Bilimsel Kaynaklar
- Kandolf L, et al. European consensus guideline for actinic keratoses, UV-induced dysplasia and field cancerization. JEADV, 2024.
- Eisen DB, et al. Guidelines of care for the management of actinic keratosis. JAAD.
Tıbbi içerik: Dr. Utkan Kızıltaç, Dermatoloji Uzmanı