Hiperhidroz nedir?

Terleme normal bir fizyolojik mekanizmadır. Özellikle sıcak ortamda veya egzersiz sırasında vücudun ısı kontrolüne yardımcı olur.

Hiperhidrozda ise terleme kişinin ihtiyacının ötesine geçer.

Hasta örneğin:

• kıyafetlerinde sürekli belirgin ter izleri oluştuğunu,
• el sıkışmaktan kaçındığını,
• bilgisayar veya telefon kullanırken ellerinin ıslandığını,
• kâğıt tutmakta zorlandığını,
• ayakkabı ve çoraplarının sürekli ıslandığını,
• sosyal veya mesleki hayatının etkilendiğini

anlatabilir.

Dolayısıyla hiperhidroz yalnız “fazla terlemek” değildir. Bazı hastalarda yaşam kalitesini ciddi biçimde bozabilir. Botulinum toksin çalışmalarında da terlemenin azalmasına paralel olarak yaşam kalitesinde iyileşme gösterilmiştir.

Primer ve sekonder hiperhidroz arasındaki fark nedir?

Tedavi planından önce yapılması gereken en önemli ayrımlardan biridir.

Primer fokal hiperhidroz

Belirgin başka bir hastalık veya ilaç nedeniyle açıklanamayan aşırı terlemedir.

Sıklıkla:

• koltuk altlarında,
• avuç içlerinde,
• ayak tabanlarında,
• yüz ve baş bölgesinde

görülür.

Çoğunlukla iki taraflı ve simetriktir ve daha genç yaşlarda başlar.

Sekonder hiperhidroz

Başka bir hastalık, fizyolojik durum veya ilaçla ilişkili aşırı terlemedir.

Örneğin terleme bazı:

• endokrin ve metabolik hastalıklarla,
• enfeksiyonlarla,
• nörolojik hastalıklarla,
• menopoz gibi hormonal durumlarla,
• kullanılan ilaçlarla

ilişkili olabilir.

Bu nedenle özellikle yeni başlamış yaygın terleme veya belirgin gece terlemesi olan hastaya doğrudan botulinum toksin yapmak doğru yaklaşım değildir.

Önce neden değerlendirilmelidir.

Hangi belirtilerde altta yatan neden araştırılmalıdır?

Her hiperhidroz hastasına geniş laboratuvar taraması yapmak gerekmez. Primer fokal hiperhidroz çoğu zaman öykü ve klinik değerlendirmeyle tanınabilir; kılavuzlar da tanının esas olarak anamnez ve klinik bulgulara dayandığını belirtmektedir.

Ancak özellikle:

• terlemenin yeni başlaması,
• tüm vücudu etkilemesi,
• gece uykuda belirgin terleme,
• açıklanamayan kilo kaybı,
• ateş,
• çarpıntı veya tremor,
• yeni ilaç kullanımı,
• başka sistemik belirtilerin eşlik etmesi

durumunda sekonder nedenler düşünülmelidir.

İstenen tetkikler de hastanın öyküsü ve muayene bulgularına göre seçilmelidir.

Botulinum toksin terlemeyi nasıl azaltır?

Ter bezlerinin kendisi çıkarılmaz veya kalıcı olarak tahrip edilmez.

Ekrin ter bezleri sempatik sinir sistemi tarafından kontrol edilir; ancak burada kullanılan temel nörotransmitter asetilkolindir.

Botulinum toksin tip A, sinir uçlarından asetilkolin salınımını geçici olarak engeller.

Böylece uygulama yapılan bölgedeki ekrin ter bezlerine ulaşan sinirsel uyarı azalır ve ter üretimi belirgin biçimde düşer.

Bu etki lokaldir ve geçicidir.

Botulinum toksinin hiperhidroz tedavisindeki fizyolojik temeli ve klinik etkinliği uzun süredir gösterilmiştir.

Botulinum toksinin hiperhidrozda etkinliği gerçekten kanıtlanmış mı?

Evet; özellikle aksiller hiperhidrozda kanıt güçlüdür.

2025 yılında yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde 12 çalışma ve toplam 904 hasta değerlendirilmiş; botulinum toksin tip A’nın primer aksiller hiperhidrozda plaseboya kıyasla ter üretimini anlamlı biçimde azalttığı gösterilmiştir.

Daha önceki bir meta-analizde de sekiz randomize çalışma ve 937 hasta değerlendirilmiş; botulinum toksin grubunda ter miktarı, hiperhidroz şiddeti ve yaşam kalitesi sonuçlarının plaseboya göre daha iyi olduğu bulunmuştur. Bununla birlikte uzun dönem karşılaştırmalı verilerin daha sınırlı olduğu da vurgulanmıştır.

Dolayısıyla “terleme botulinum toksini işe yarıyor mu?” sorusunun özellikle koltuk altı için cevabı evettir.

Asıl soru, hangi hastada botulinum toksinin diğer seçeneklere göre daha uygun olduğudur.

Koltuk altı hiperhidrozunda nasıl uygulanır?

Öncelikle terlemenin yoğun olduğu alan belirlenir.

Bazı hastalarda klinik muayene yeterli olabilir. Gerektiğinde Minor iyot-nişasta testi kullanılarak aktif terleme alanı haritalanabilir. Bu test hiperhidroz alanının sınırlarını göstermeye yardımcı olur.

Botulinum toksin daha sonra terleyen alan boyunca çok sayıda küçük intradermal enjeksiyon şeklinde uygulanır.

Amaç tek bir noktaya yüksek miktarda ilaç vermek değil, hiperhidrotik alanın uygun biçimde kapsanmasıdır.

Klasik randomize aksiller çalışmalarda da toksin terleyen bölgeye çoklu intradermal enjeksiyonlarla uygulanmıştır.

Etki ne zaman başlar?

Terlemedeki azalma genellikle uygulamadan sonraki ilk günler içerisinde başlar ve yaklaşık ilk birkaç hafta içinde belirgin hale gelir.

Klasik kontrollü çalışmalarda iki haftalık değerlendirmede ter üretiminde belirgin azalma gösterilmiştir.

Ancak kişinin “hiç terlememesi” tedavinin başarı kriteri olmak zorunda değildir.

Amaç günlük yaşamı bozan aşırı terlemeyi anlamlı biçimde azaltmaktır.

Etki ne kadar sürer?

Botulinum toksinin hiperhidrozdaki etkisi kalıcı değildir.

Çalışmalarda aksiller bölgede etkinliğin çoğunlukla birkaç ay sürdüğü, bazı serilerde ortalama tedavi aralığının yaklaşık yedi aya ulaştığı gösterilmiştir. Bir derleme botulinum toksinin hiperhidrozdaki etkisinin ortalama yaklaşık 6–9 ay sürebildiğini bildirmektedir.

Ancak herkeste aynı süre beklenmemelidir.

Etkinin süresi:

• tedavi edilen bölgeye,
• kullanılan preparata ve doza,
• başlangıçtaki terleme şiddetine,
• kişinin biyolojik yanıtına

göre değişebilir.

Bu nedenle hastaya “kesin altı ay” veya “kesin bir yıl” garantisi verilmemelidir.

Koltuk altı terlemesinde ne kadar başarılıdır?

Klasik çok merkezli randomize çalışmada 50 ünite onabotulinumtoxinA uygulanan aksillalarda dört haftada hastaların %94’ünde başlangıca göre en az %50 ter azalması elde edilmiş; 16. haftada yanıt oranı %82 olarak bildirilmiştir. Plasebo grubundaki sonuçlar belirgin şekilde daha düşüktür.

Bu rakamlar botulinum toksinin aksiller hiperhidrozda neden güçlü bir tedavi seçeneği olduğunu gösterir.

Ancak farklı botulinum toksin ürünlerinin üniteleri birbirinin eşdeğeri olmadığı için bu çalışma dozu başka preparatlara doğrudan çevrilmemelidir.

Bu konu Botulinum Toksin Markaları Arasında Gerçekten Fark Var mı? sayfasında ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

Avuç içi terlemesinde botulinum toksin kullanılabilir mi?

Evet.

Botulinum toksin palmar hiperhidrozda da terlemeyi azaltabilir. Kılavuz ve derlemelerde palmar hiperhidroz için etkin bir seçenek olarak yer almaktadır.

Ancak avuç içi uygulamasının koltuk altından iki önemli farkı vardır:

Birincisi ağrıdır. Avuç içi yoğun sinir ağı nedeniyle enjeksiyon açısından hassas bir bölgedir.

İkincisi geçici kas güçsüzlüğü riskidir. Toksin elin küçük kaslarını etkilerse kavrama veya ince motor fonksiyonlarda geçici zayıflık oluşabilir.

Bu nedenle palmar hiperhidroz tedavisi yalnız “aynı uygulamayı ele yapmak” şeklinde düşünülmemelidir.

Ayak tabanı terlemesinde kullanılabilir mi?

Botulinum toksin plantar hiperhidrozda da kullanılabilir.

Ancak ayak tabanı enjeksiyonları da belirgin ağrılı olabilir ve uygulama tekniği açısından koltuk altından farklıdır. Palmar ve plantar hiperhidrozda iyontoforez de önemli bir tedavi seçeneğidir.

Bu nedenle ayak terlemesinde tedavi seçimi hastanın şiddetine, önceki tedavilere ve beklentilerine göre yapılmalıdır.

Yüz ve saçlı deri terlemesinde kullanılabilir mi?

Seçilmiş hastalarda kullanılabilir.

Ancak aksiller hiperhidroz kadar güçlü ve geniş klinik veri yoktur.

2026 tarihli sistematik derleme, kanıtın aksiller hiperhidroz için en güçlü olduğunu; palmar hiperhidrozda da tutarlı etkinlik bulunduğunu, ancak yüz ve saçlı deri hiperhidrozuna ilişkin verilerin daha çok küçük çalışmalar ve vaka serilerine dayandığını bildirmektedir.

Yüz bölgesinde ayrıca mimik kaslarının istenmeden etkilenme riski vardır.

Bu nedenle enjeksiyon planı çok daha dikkatli yapılmalıdır.

Hiperhidrozda botulinum toksin ilk seçenek midir?

Her hastada değil.

Tedavi bölgeye ve hastalığın şiddetine göre seçilir.

Topikal alüminyum klorür içeren antiperspirantlar özellikle daha hafif aksiller, palmar ve plantar hiperhidrozda ilk basamak seçeneklerinden biridir.

Palmar ve plantar hiperhidrozda iyontoforez önemli bir seçenektir.

Daha şiddetli hastalıkta botulinum toksin tedavi algoritmasının daha erken aşamalarında değerlendirilebilir. Şiddete dayalı hiperhidroz konsensüsü bu yaklaşımı desteklemektedir.

Dolayısıyla tedavi:

“Aşırı terliyorum → botulinum toksin yaptırmalıyım.”

şeklinde otomatik ilerlememelidir.

HDSS nedir?

Hyperhidrosis Disease Severity Scale (HDSS) hiperhidrozun günlük yaşam üzerindeki etkisini değerlendirmek için kullanılan kısa bir ölçektir.

Hastaya terlemesinin ne kadar tolere edilebilir olduğu ve günlük aktivitelerini ne ölçüde etkilediği sorulur.

Dört dereceli sistemde yüksek skorlar terlemenin günlük yaşamı daha ciddi etkilediğini gösterir.

HDSS özellikle tedavi ihtiyacının ve tedavi sonrası değişimin değerlendirilmesinde yararlı olabilir. Hiperhidroz konsensuslarında tedavi seçiminin yalnız ter miktarına değil hastalık şiddeti ve yaşam kalitesi etkisine göre yapılması önerilmektedir.

İyot-nişasta testi herkese gerekli mi?

Hayır.

Minor iyot-nişasta testi terlemenin olduğu alanı görselleştirir.

Özellikle:

• terleyen alanın sınırlarını belirlemek,
• enjeksiyon bölgesini planlamak,
• asimetrik terlemeyi değerlendirmek

için yararlı olabilir.

Ancak hiperhidroz tanısı yalnız bu testle konulmaz ve her hastada zorunlu değildir. Kılavuzlarda gravimetri ve iyot-nişasta testi tamamlayıcı değerlendirme yöntemleri olarak tanımlanmaktadır.

Botulinum toksin terlemeyi tamamen kesmeli mi?

Tedavinin hedefi mutlaka sıfır terleme değildir.

Terleme fizyolojik bir fonksiyondur. Hiperhidroz tedavisinde hedef, normal yaşamı bozan aşırı terlemeyi kontrol edilebilir düzeye indirmektir.

Klinik çalışmalarda başarı genellikle ter miktarındaki azalma, HDSS değişimi ve yaşam kalitesindeki iyileşmeyle değerlendirilmiştir.

Koltuk altındaki terlemeyi azaltmak vücudun başka yerden daha fazla terlemesine neden olur mu?

Botulinum toksin uygulamasından sonra cerrahi sempatektomide görülebilen tipte kompansatuvar terleme, beklenen karakteristik bir yan etki değildir.

Botulinum toksin yalnız uygulandığı bölgedeki kolinerjik sinir iletimini geçici olarak azaltır.

Vücudun termoregülasyonu yalnız koltuk altındaki ter bezlerine bağlı olmadığı için sınırlı bir aksiller alanın tedavi edilmesi vücudun genel ısı kontrolünü ortadan kaldırmaz.

Ancak hasta tedavi sonrasında başka bölgelerdeki mevcut terlemeyi daha fazla fark edebilir; bu durum gerçek kompansatuvar hiperhidrozla aynı şey değildir.

Yan etkileri nelerdir?

Aksiller uygulamada yan etkiler çoğunlukla hafif ve geçicidir.

Bunlar arasında:

• enjeksiyon sırasında ağrı,
• geçici hassasiyet,
• küçük morluklar,
• enjeksiyon noktalarında rahatsızlık

görülebilir.

Palmar uygulamalarda ise bunlara ek olarak geçici el kası güçsüzlüğü klinik açıdan daha önemli bir risktir. Güncel derlemeler de palmar etkinliğin iyi olduğunu ancak enjeksiyon ağrısı ve geçici güçsüzlüğün uygulamayı sınırlayabileceğini vurgulamaktadır.

Antikor gelişebilir mi?

Botulinum toksine karşı nötralizan antikor gelişimi mümkündür; ancak hiperhidroz gibi estetik/dermatolojik kullanımda klinik olarak anlamlı sekonder yanıtsızlık sık karşılaşılan bir durum değildir.

Gereksiz yüksek dozlardan ve gereksiz kısa tedavi aralıklarından kaçınmak genel botulinum toksin yaklaşımının bir parçasıdır.

Bu konunun ayrıntıları Botulinum Toksin Direnci ve Antikor Gelişimi sayfasında ele alınmaktadır.

Tedavi ne zaman tekrarlanmalıdır?

Sabit bir takvim herkese uygulanmamalıdır.

Terleme hastanın günlük yaşamını yeniden rahatsız edecek düzeye geldiğinde tekrar tedavi değerlendirilebilir.

Uzun dönem aksiller çalışmada birden fazla tedavi alan hastalarda ortalama tedavi aralığı yaklaşık yedi ay olarak bildirilmiştir; ancak bireysel süreler değişmektedir.

Dolayısıyla “dört ay geçti, yeniden yapılmalı” şeklinde otomatik bir yaklaşım gerekli değildir.

Sık Sorulan Sorular

1. Terleme botulinum toksini gerçekten işe yarıyor mu?

Özellikle primer aksiller hiperhidrozda evet. Randomize çalışmalar ve meta-analizler ter üretimini ve hastalık şiddetini azalttığını, yaşam kalitesini iyileştirdiğini göstermektedir.

2. Etkisi ne kadar sürer?

Kişiden kişiye değişir. Aksiller hiperhidrozda çoğunlukla birkaç aylık etki beklenir; bazı çalışmalarda ortalama tekrar aralığı yaklaşık yedi ay olmuştur.

3. Koltuk altı terlemesi tamamen kesilir mi?

Bazı hastalarda çok belirgin azalma olabilir; ancak hedef mutlaka sıfır terleme değildir. Amaç aşırı terlemeyi günlük yaşamı bozmayacak düzeye indirmektir.

4. El terlemesine botulinum toksin yapılabilir mi?

Evet. Palmar hiperhidrozda etkili olabilir; ancak enjeksiyonlar daha ağrılıdır ve geçici el kası güçsüzlüğü oluşabilir.

5. Ayak terlemesine uygulanabilir mi?

Evet; ancak plantar enjeksiyonlar ağrılı olabilir. İyontoforez de önemli bir tedavi alternatifidir.

6. Koltuk altı terlemesini durdurmak zararlı mıdır?

Sınırlı aksiller terlemenin azaltılması genel vücut ısı kontrolünü ortadan kaldırmaz. Botulinum toksin uygulandığı bölgede geçici etki gösterir.

7. Terleme başka bölgeye geçer mi?

Botulinum toksin sonrasında cerrahi sempatektomiyle ilişkilendirilen tipte kompansatuvar hiperhidroz tipik bir yan etki değildir.

8. Gece terlemesinde botulinum toksin yaptırabilir miyim?

Yeni başlayan veya belirgin gece terlemesinde önce altta yatan neden değerlendirilmelidir. Böyle bir tabloyu doğrudan primer fokal hiperhidroz kabul edip botulinum toksinle baskılamak doğru değildir.